Candombe (kan-dom-bei) is een ritme van Afrikaanse oorsprong dat al tweehonderd jaar een belangrijk onderdeel is van de Uruguayaanse cultuur. Uruguay, met een populatie van ongeveer 3.2 miljoen mensen, is een klein land in Zuid Amerika, dat omgeven wordt door twee immens grote landen, Brazilie (162 miljoen inwoners) in het Oosten, en Argentinie (34 miljoen inwoners) in het Westen. Dit ritme kwam in Uruguay terecht via de slaven uit Afrika, en wordt nog steeds veelvuldig gebruikt in de straten, zalen en carnavalsoptochten van dit kleine maar verrukkelijke land.
Om te begrijpen op welke manier dit ritme zich in de wortels van de Uruguayaanse cultuur heeft genesteld, moeten we teruggaan de Afrikaanse en Zuid Amerikaanse geschiedenis, naar het moment waarop dit aanstekelijke ritme in Montevideo voet aan wal zette. De tekst die hier volgt komt voort uit uittreksels van boeken en statuten geschreven over Candombe, waarbij ook het perspectief van personen die het hebben meegemaakt weergegeven wordt.
Montevideo, hoofdstad van Uruguay, werd opgericht door de Spanjaarden in 1724 en de stad werd voltooid in 1730. Afrikaanse slaven werden hier geintroduceerd in 1750. De herkomst van deze groep was niet homogeen, maar vertegenwoordigde de multi-etnische waaier van Afrika, dat uit zichzelf al vele culturele verschillen kent. 71% kwam uit het Bantoe-gebied, vanuit Oosters en Equatoriaal Afrika, terwijl de overigen uit het niet-Bantoe Westelijk Afrika kwamen: Guinee, Senegal, Gambia, Sierra Leone, en de Goudkust (wat tegenwoordig Ghana heet).
De Bantoe zone is een reusachtig grote culturele streek van Afrika dat bestaat uit een complex mozaiek van etniciteiten, bestaande uit 450 groepen met een taalkundige erfenis die ongekend is: ruim 20 taalkundigegroepen en 70 dialecten.
* deze statistieken zijn samengesteld vanuit documenten van de Montevideo volkstellingen van 1812 en voor een gedeelte uit de algemene volksarchieven.
Men gaat ervan uit dat niet minder dan tien miljoen 'stuks zwarten' voet aan wal gezet hebben in Noord en Zuid Amerika. Maar het werkelijke aantal mensen dat hieronder geleden heeft ligt zes maal hoger als we in acht nemen dat een op de zes slachtoffers van deze slavenhandel de reis daadwerkelijk overleefde. Om te begrijpen wat dit in demografische termen teweeg heeft gebracht hoeven we alleen maar te kijken naar de bevolkingsomvang van Buenos Aires aan het begin van de negentiende eeuw: een schamele 50.000 personen waren destijds woonachtig in deze stad.
* Afkomstig uit de proloog, geschreven door Adolfo Colombres, uit het boek 'El Candombe', samengesteld door Ruben Carambula.
Biafra was dood, niemand wilde er naar toe* Afkomstig van de Candombe Biafraí van Ruben Rada, in de inleiding van het boek 'Los Tambores del Candombe' door Luis Ferrera.
Wie maakte zich druk sowieso, over een paar stervende zwarten?
Biafra, je bent verlaten en je drums worden niet meer gehoord
Toen ze nog luidden, zongen je mensen:
Ne-ia, ne-ia cumaia-nagata
Ne-ia, ne-ia cumaia-nagata
Candombe is dat wat overgebleven is van de nalatenschap van de Bantu cultuur, die gebracht werd door de zwarten die aankwamen in Rio de la Plata. Deze term duidt alle zwarte dansvormen aan: ze is een synoniem voor en geeft duiding aan de rituelen van dit ras. De muzikale geest laat het lijden zien van de ongelukkige slaven, die overhaast werden overgebracht naar Zuid Amerika om daar verkocht te worden en overgeleverd te raken aan een keihard werkbestaan. Ze bestonden uit gekwetste zielen, die een onverteerbare hang hadden naar hun vaderland. Tijdens de kolonialistische tijd noemden de net gearriveerde Afrikanen hun drums tango, dit was ook de naam voor de plaatsen waar zij hun candombe dansen uitvoerden; daaruit vloeide voort dat ook de dansvormen zelf tango genoemd werden. Met het woord tango werd de plaats, het instrument en de dansvorm aangegeven.
Aan het begin van de negentiende eeuw zat de heersende klasse van Montevideo hopeloos in zijn maag met de candombes, die ze tambo of tango noemden. Ze werden verboden en de beoefenaars ervan werden straffen opgelegd, omdat de dansvormen een aanslag zouden vormen op de publieke moraal. In 1808 verzochten de bewoners van Montevideo de gouverneur om de dansvormen zelfs nog strenger te veroordelen en om de dansvormen der zwarten te verbieden.
* uit het boek 'Candombe' van Ruben Carambula
In Afrika worden de Tambor en degene die hem bespeelt met dezelfde naam aangeduid, Tambor.
"Kalunga kalungangue O-je o-je Imbambue"
De Afrikaanse dichter Amos Tutuola schreef:
Toen de Tambor
De Tambor begon te bespelen
Kwamen degenen
Die al jaren dood waren
Naar voren om te ervaren
Hoe de tambor de tambor bespeelde
Dit was de stem van de oude ìtatasî van de candombe uit het midden van de afgelopen eeuw, die de plekken weerspiegelden waar zwarte verboden samenscholingen plaatsgevonden hadden, door zonen en kleinzonen van degenen die door de slavenschepen hier heen gebracht waren. Tussen 1751 en 1810 kwamen er onder de engelse en spaanse vlag vele scheepsladingen Afrikanen binnen. Hoewel hun cultuur sterk onderdrukt werd door de Spanjaarden, kwam hun verlangen tot het uiten van hun cultuur sterk naar voren in hun Tambor.
De Tambor van Candombe laat de aanwezigheid van het oude Afrika in Uruguay zien.
Candombe (24cm x 64cm) schilderij van Pedro Figari
Aangezien het geschilderd werd in 1932 (hij was toen 71) kan men aannemen dat het rechtsstreeks voortkwam uit de herinneringen van Figari van zijn kindertijd. Dit geeft goed de Candombe bijeenkomsten weer, zoals die in het midden van de negentiende eeuw plaatsvonden.
De huizen waar slaven met toestemming van hun bazen samenschoolden waren verboden voor de rest van de bevolking in Momtevideo. Ze werden Tangos genoemd, en binnen de muren van deze gelegenheden vierden zij hun feesten en ceremonieen tegen de achtergrond van de Tambor.
Uit deze periode van de oorspronkelijke vieringen in Uruguay zijn alleen de muzikale bijeenkomsten overgebleven. Ze worden nu vooral gevierd de ëllamadasí van Barrio Sur en Palermo. Met het geluid van de piano, de chico en de repique, kunnen de slaven hun erfenis behouden.
* gedeelten uit een stuk gepubliceerd in 1994 in Salvador, Bahia, ter gelegenheid van het tweede Internationale congres over de Afro Amerikaanse cultuur door Aglimira "La Negra" Villalba.
Geinspireerd door het ritme en de blijdschap is deze dans de beloning voor het zware werk dat men verrichte in de stallen en het vele draagwerk dat hun lichamen deed kreunen van pijn.
* geschreven door Samual Oliver, uit het boek Figari, gepubliceerd in 1984 en geschreven door Samuel Oliver. Dit boek maakt deel uit van decollectie 'Artistas de Americas'.
Op 28 oktober 1846 werd de slavernij afgeschaft door de president van de republiek, Joaquin Suarez. Het proces naar dit moment toe begon in 1825.
* deze informatie is verschaft door Virginia Martinez
Uruguay schafte de slavernij af, verschillende documenten beschrijven de Afrikaanse dansrituelen binnen en buiten Montevideo als de Tangos, waarbij het accent komt te liggen op de tweede lettergreep. Dit woord verwijst in meerdere opzichten naar de drums, de dansvormen en de plaatsen waar religieuze rituelen gehouden werden. Hierin ligt een intrigerende musicologische verklaring besloten die iets zegt over de ontstaansgronden van de Tango, een van de meest bekende Latijns Amerikaanse muziekvormen.
 El Tango door Pedro Figari 35x50cm |
De Tango ontwikkelde zich gelijktijdig in Montevideo en Buenos Aires. Hoewel zij veelal gezien wordt als een product der Italiaanse en Spaanse immigranten is zij volgens kenners feitelijk beinvloed door Afrikaanse dans en muziekvormen.
De zwarte bevolking van Argentinie verdween niet, al werd zij gedecimeerd door achtereenvolgens de gele koorts in de negentiende eeuw, interraciale huwelijken en het ten strijde trekken van vele zwarte soldaten in de verschillende oorlogen, waarbij velen het leven lieten. In Uruguay was tweehonderd jaar geleden de helft van de bevolking van Afrikaanse afkomst; nu is dat teruggelopen tot een aantal van 189.000 op de totale bevolkingsomvang van 3.2 miljoen.
* gedeeltes uit een artikel van Sebastian Rotella uit de L.A. Times
Nadat in 1825 de onafhankelijkheid was uitgesproken, ontregelden verschillende burgeroorlogen de republiek 75 jaar lang. De militairen waren tot aan 1973 aan de macht, waarna de democratische krachten de overhand kregen vanaf 1985, toen verschillende vluchtelingen terugkeerden. Ongeveer 90 procent van de Uruguayanen-veelal van Spaanse en Italiaanse afkomst- wonen in de steden. Montevideo is voor 2/5 van deze groep de thuishaven. Het volgen van onderwijs is verplicht en gratis. Daarmee is Uruguay binnen Latijns Amerika een van de meest geletterde landen.
De orientaalse republiek van Uruguay
Kort genoemd: Uruguay
Hoofdstad: Montevideo
Taal: Spaans
* Bron: National Geographic Atlas of the World Revised Sixth Edition,1995
Montevideo, Uruguay: Op zondagavonden komen de drummers van Barrio Sur samen op een fakkelbijeenkomst in een gedeelte van de historische zwarte stadswijk, een van de rustigste hoekjes van Zuid Amerika. Vlammen dansen op de klanken van de drums. Rijen van drummers lopen langs de straten in een samensmelting van spieren, zweet en geluid, die de nacht het Afrikaanse ritme schenken dat we Candombe noemen.
Het ritueel op de hoek van de straat maakt deel uit van een hoofdstuk van de Afrikaanse diaspora dat vaak vergeten wordt. De drums vertellen het verhaal van het duidelijke stempel dat de Afrikaanse cultuur achtergelaten heeft op Uruguay en de rest van Latijns Amerika.
Luna, Barrio y Tamboril door Fernando Gomez Germano
* stukken uit een artikel van Sebastian Rotella in de L.A. Times
De Creolen, die eens de bevolking van de gehele natie waren, kiezen er nu voor er een deel van te zijn. Om grotere hoogtepunten te creeeren voor een land zullen eerdere hoogtepunten vergeten moeten worden. De herinnering eraan is eerder een spijtbetuiging, van zaken die uit het zicht verwenen zijn zonder dat er afscheid van genomen is. Het is een herinnering die gered wordt zodat zij, volgens de Creoolse gewoonte, in stijl verlaten kan worden.
Nostalgias del Candombe door Pedro Figari 60cmx80cm
* geschreven door Jorge Luis Borges, 'Figari', uitgegeven in Buenos Aires in 1930, vertaald door David Balderstom, uit het boek 'Figari', 1984, door Samuel Oliver uit de collectie 'Artistas de Americas'.
Het Candombe ritme wordt gecreeerd door drie drums (Tambores): de tambor piano, de tambor chico en de tambor repique. In volle vaart gespeeld veroorzaken ze een ongekende ervaring. Op de volgende pagina's kunt u het specifieke geluid van elk van deze drie tambores beluisteren.